جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
666
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
كوتاه و كوچهها باريك و كثيف است و اهميت شهر بيشتر بواسطهء وسعت آن و ميزان كسب و تجارتى است كه در آنجاست . با در نظر داشتن اين نكته كه دومين شهر قلمرو همايونى است و مقر وليعهد و مركز ثروتى سرشار و در حوالى آن بهترين سنگهاى مرمر و مصالح ساختمانى فراهم است ازاينرو حيرتانگيز است كه تبريز بعد از چند زلزله به تجديدبنا نپرداخته است و به زيبائى آن چندان افزوده نشده است . ارگ ديوارى داخلى و ديوارى هم در محيط خارجى دارد كه به هيچوجه تعميراتى در آن نكردهاند . حكومت - در فصل سيزدهم راجع به اخلاق و شخصيت وليعهد كه عنوان حكومت با اوست و همچنين دربارهء پيشكار اخيرش امير نظام كه در واقع كار فرمانروائى آذربايجان را به دست دارد شرحى نوشتم . بنابر سيستمى كه در ايران هست غير از عباس ميرزا هيچگاه ابتكار و اختيارى به فرزند شاه داده نشده است ، و او در حقيقت آلتى بشمار مىرود . امير نظام تمام اختيارات را در دست خود دارد و بنابر قاعده هم والى خطاب مىشود . وى كه مرد مقتدرى است از آشفتگى و آشوب جلوگيرى نموده و اساس قدرت و مقام همايونى را در آذربايجان استوار ساخته است و با آنكه مرد سالخوردهاى است هنوز قدرت كار و انرژى فراوان دارد و اگر تغييرى در وضع كشور پيش آيد بعيد نيست كه همين قدرت و تدبير را كه صرف كار يك ايالت مىكند نثار سراسر ايران نمايد . مقررى سالانهء او فقط 5000 تومان است ، ولى نكتهء عمده در كار مواجب حاكم ايرانى آن نيست كه وى از دولت چه مبلغى دريافت مىكند ، بلكه بايد ديد از مردم چه اندازه اخاذى مىنمايد . از جمله مقررى كه بوسيلهء خزانهء سلطانى به ايالت آذربايجان داده مىشود مبلغ 2000 تومان مساعده به چاپارخانههاى پستى است و همين مبلغ هم براى مواقع جشن و آتشبازى پرداخت مىشود . ايرانيان جشن و عيد را از لحاظ مذهبى يا غير آن تلقى مىكنند و طرز برگزارى ايشان به همان ترتيبى نيست كه ما در عيد ميلاد مسيح داريم كه بدون پودينگ كشمش يا نظير آن نمىشود .